Filmozbiór Lema

Stanisław Lem był wybitnym pisarzem, o niespotykanej wyobraźni. Niestety trudno dojść do takiego wniosku na podstawie większości ekranizacji jego książek. Sam Lem filmów opartych na swojej prozie nie znosił, twierdząc, że ich autorzy wypaczają sens powieści i dodają niepotrzebne epizody. Uczciwie trzeba jednak dodać, że Lem w ogóle nie był wielkim entuzjastą kina, uważając je za naiwne i powierzchowne.

W oczekiwaniu na filmowe arcydzieło godne literackiego geniuszu Lema, zestawiam poniżej dotychczasowe, mniej lub bardziej udane, ekranizacje jego prozy. Listę ułożyłem alfabetycznie, wg tytułów książek Lema.


Astronauci
Ta jedna z pierwszych powieści Lema doczekała się ekranizacji w postaci filmu Milcząca gwiazda z 1959 roku.



Tytuł równie bezsensowny jak film (akcja rozgrywa się na Wenus, która wszak jest planetą, a nie gwiazdą). Lem nie zostawił na filmie suchej nitki: „dno dna”, "okropna chała, bełkotliwy socrealistyczny pasztet". Trudno się dziwić, bo film rzeczywiście sprawdza się jedynie jako niezamierzona autoparodia, szczególnie w warstwie dialogowej i ideologicznej. Na uznanie zasługują jedynie dość „odjechane” efekty specjalne.

Czy Pan istnieje Mr Jones
Na podstawie tego opowiadania powstał Przekładaniec Wajdy, o kierowcy rajdowym Richardzie Foxie, który w wyniku kolejnych przeszczepów staje się coraz mniej sobą... To chyba jedyny film, z którego Lem był do końca zadowolony. Nie przypadkiem - sam napisał do niego scenariusz. Wajda nie kombinował, dzięki czemu powstała świetna i niegłupia komedia, z Bogumiłem Kobielą w głównej roli. Na podstawie tej książki powstały jeszcze dwa spektakle telewizyjne: z 1957 r. (reż. Zbigniew Kuźmiński) i z 1973. roku (reż. Cezary Łagiewski).

Dzienniki gwiazdowe
Pod zbiorczym tytułem "Dzienniki gwiazdowe" zawarte są przygody i podróże Ijona Tichego, pisane przez Lema przez kilkadziesiąt lat i wydawane pod różnymi tytułami. Podróże te to kopalnia filmowych pomysłów, niestety słabo wykorzystana przez kino.
W 1965. roku Marek Nowicki i Jerzy Stawicki nakręcili krótki film telewizyjny pt. "Profesor Zazul". Opowiada on o szalonym naukowcu, który prowadzi badania nad stworzeniem idealnego klonu człowieka. Istnieje też spektakl telewizyjny "Przypadek Ijona Tichego", w reż. Lecha Raczaka, opowiadający o sztucznych bytach stworzonych przez niejakiego Korkorana. "Ludzie", których życie stworzone jest sztucznie, nie mają pojęcia, że są jedynie obwodami, zamkniętymi w skrzyniach. Trudno nie zauważyć w tym inspiracji dla filmu "Matrix".

W ostatnich latach w Niemczech (gdzie Lem był zawsze bardzo popularny) powstał miniserial pt. "Ijon Tichy. Gwiezdny podróżnik". Scenariusz oparty jest o pierwsze podróże Ijona Tichego. Niemcy dodali co prawda Tichemu cybertowarzyszkę w postaci Halucyny (której nie ma w oryginale), ale generalnie całość gorąco polecam. Serial zrealizowany jest "z duchem oryginału". Wydany został w Polsce przez Gazetę Wyborczą, z dubbingiem Macieja Stuhra i Edyty Jungowskiej.

Kongres futurologiczny
Kongres futurologiczny, choć również opisuje przygody Ijona Tichego, wydawany jest jako osobna książka. Do wyreżyserowania filmu przymierzał się kiedyś Andrzej Wajda, ale nic z tego nie wyszło. W tej chwili nad ekranizacją pracuje Ari Folman (twórca "Walcu z Bashirem"). Trudno powiedzieć czego sie spodziewać, szczególnie że podobno Ijon Tichy ma być kobietą...

Noc księżycowa
Ekranizacji doczekały się dwa opowiadania z tego zbioru. W "Wyprawie Profesora Tarantogi" - profesor Tarantoga konstruuje maszynę, pozwalającą na podróże w czasie. Powstały dwie ekranizacje niemieckie tego opowiadania (Lem w wywiadzie: "Niech Pan dziękuje Bogu, że nie musiał Pan tego oglądać"). Na podstawie opowiadania z tego zbioru powstał też niemiecki Dziwny gość Profesora Tarantogi. Ponadto istnieją dwa przedstawienia Teatru Telewizji: "Przygody Profesora Tarantogi" w reż. Józefa Słotwińskiego (1962), oraz "Wyprawa Profesora Tarantogi" w reżyserii Macieja Wojtyszki (1992). Co ciekawe, ta ostatnia bardzo chwalona przez Lema.

Obłok Magellana
Co prawda czescy twórcy filmu nie zająknęli się w napisach, na podstawie jakiej książki powstał ich film, ale nie ulega wątpliwości, że Ikaria XB 1 jest ekranizacją "Obłoku Magellana", czyli jednej z pierwszych powieści Lema. Filmu niestety jeszcze nie widziałem, ale podobno to całkiem oryginalna wizja:

One Human Minute
Ta krótka forma ukazała się w cyklu "Apokryfów" (lub "Biblioteki XXI wieku" - zależy od wydania), czyli recenzji nieistniejących książek. Lem recenzuje w tym przypadku książkę, która opisuje szczegółowo jedną minutę całej ludzkości. Na bazie tego luźnego pomysłu powstał węgierski film "1" z 2009 roku.

Choć w pewnym sensie (nie wiem na ile świadomie) do pomysłu tego nawiązuje też dokument Macieja Drygasa Jeden dzień w PRL.

Opowieści o pilocie Pirxie
Na podstawie jednej z przygód powstał film Test pilota Pirxa w reżyserii Marka Piestraka.



Film był koprodukcją polsko-radziecką, w roli Pirxa wystąpił radziecki aktor, ale nad całością pieczę sprawował polski reżyser. Ogląda się to obecnie z pewnym rozrzewnieniem, film jest zrobiony dość topornie, ale ma jakiś klimat... Zacytujmy jeszcze Lema: "wiało tandetą i nudą w stopniu niebywałym".

Oryginalne scenariusze
Na podstawie oryginalnych scenariuszy Lema (nie wydanych w formie żadnej książki) powstały dwa filmy animowane Krzysztofa Dębowskiego: "Wycieczka w kosmos" z 1961 i "Pułapka" z 1962.
Oryginalnym scenariuszem był podobno "Powrót z gwiazd", który reżyserować miał Aleksander Ford, jednak do realizacji (ze względów finansowych) nie doszło, a Lem przerobił później scenariusz na normalną powieść.
W 1994 r. na podstawie oryginalnego scenariusza Lema powstał niemiecki "Marianengraben" w reżyserii Achima Bornhaka.

Pokój na ziemi
W 1998 powstał holenderski film "Victim of the Brain" podobno luźno oparty na wątkach z "Pokoju na ziemi". Nic więcej o tej realizacji niestety nie wiem.

Przyjaciel
Na podstawie tego krótkiego opowiadania Lema powstał w 1965 roku film Marka Nowickiego i Jerzego Stawickiego pod tym samym tytułem. Tytułowym Przyjacielem jest potężny superkomputer. Bohater opowiadania, Harden, łączy się z nim kablem, żeby stoczyć pojedynek na umysły... I niech mi ktoś jeszcze powie, że "Matrix" oparty był na oryginalnym pomyśle :) Twórcy filmu dołożyli do fabuły postać Ijona Tichego, którego nie było w oryginalnym opowiadaniu.

Solaris
Ta najbardziej znana książka Lema doczekała się dwóch znanych ekranizacji.
Pierwsza to Solaris Tarkowskiego.

Film uważany jest powszechnie za arcydzieło. Rzeczywiście, Tarkowski nakręcił film metafizyczny i intrygujący. Z drugiej jednak strony dołożył do arcydzieła Lema wiele własnych wątków i interpretacji, które mocno rozwścieczyły pisarza (ich kłótnie przeszły do historii).
Druga to Solaris Soderbergha, czyli wersja hollywoodzka. Lem deklarował w wywiadach, że ma nadzieje, że nie dożyje momentu, gdy film wejdzie na ekrany, jednak gdy został już ukończony był względnie mało krytyczny.

Soderbergh zignorował co prawda zupełnie warstwę filozoficzną powieści, koncentrując się wyłącznie na wątku miłosnym, jednak przynajmniej nie pododawał własnych elementów, wypaczających myśl pisarza.

Szpital przemienienia
Ta w pełni realistyczna powieść Lema została przeniesiona na ekran przez Edwarda Żebrowskiego w 1978 r. Lem tradycyjnie zżymał się na ekranizację, zarzucając twórcy Szpitalu przemienienia, że przedstawił na ekranie "wyłącznie rozmaite elementarne nonsensy, których przecież nie mogłem napisać". Krytycy, wbrew pisarzowi, przyjęli film ciepło.

Śledztwo
Bardzo nietypowa powieść kryminalno-detektywistyczna o "ożywających" ciałach w pewnej angielskiej kostnicy. Film Śledztwo w reżyserii Marka Piestraka (1973) był raczej powszechnie krytykowany, choć sam Lem trochę rozgrzeszał Piestraka, doceniając jego zaangażowanie i entuzjazm dla projektu (żeby nakręcić sceny w Scotland Yardzie wpadł do środka z kamerą, bez żadnych pozwoleń i nakręcił parę scen, zanim go wyrzucono).
Lepsze recenzje zebrał natomiast spektakl telewizyjny w reż. Waldemara Krzystka z 1997 roku.


Lista ta nie wyczerpuje najpewniej wszystkich realizacji filmowych, opartych o prozę Lema. O mniej znanych, a także o projektach niezrealizowanych można poczytać na przykład w wywiadzie z pisarzem przeprowadzonym przez Łukasza Maciejewskiego. Oprócz rzeczonego wywiadu przy pisaniu notki korzystałem z artykułu Lem vs. Film Adriana Szczypińskiego, rozdziału "Lem on Film" Krzysztofa Loski z książki The Art and Science of Stanislaw Lem, oraz bazy filmpolski.pl.